Vì sao “Trước mắt” chỉ là phần ngọn, đào sâu “Dưới chân” mới là phần gốc rễ
Năm lên ba tuổi, thế giới trong mắt tôi chỉ là những gì hiện hữu ngay “trước mắt”. Đó là những hình ảnh hai chiều (2D) phẳng lặng và thuần khiết: thấy thích nói thích, thấy đẹp nói đẹp, xấu nói xấu. Đó là thứ ý thức bản năng, chưa bị định hình hay nhào nặn bởi bất kỳ quy chuẩn nào. Mọi điều bắt vào tầm mắt ngày ấy đều phản ánh một cách chân thật nhất về thế giới tôi đang sống.
Tuổi lên ba, tôi bắt đầu bước ra ngoài khám phá. Bằng ánh mắt ngây thơ, tôi nhìn thấy quả xoài, quả mít và học được cách phân biệt quả mít ngọt, quả xoài chua. Khi được ai đó cho kẹo, dù chưa bóc vỏ nếm thử, tôi đã tự vị giác hóa được cái vị ngọt ngào hay chua thanh nhờ hình vẽ quả dâu tây trên bao bì. Thậm chí, nếu nhận cùng lúc hai chiếc kẹo mà chiếc còn lại in hình lát chanh, tuyến nước bọt của tôi đã tự động ứa ra trước cả khi kịp bỏ kẹo vào miệng.
Thế giới vật chất ở tuổi lên ba hiện lên qua những hiện tượng rõ ràng nhất. Nhìn bếp lửa đỏ rực đang rim những mẻ chùm ruột hay các loại bánh mứt, tôi biết Tết đang đến gần đồng nghĩa với việc sẽ được tha hồ ăn bánh trái và nhận tiền lì xì. Cảm xúc lúc đó chưa hề được định hình, não bộ phần lớn bật chế độ tự động. Tôi chưa thể định nghĩa được thế giới bản chất đằng sau những hiện tượng vật lý ấy, chỉ hiểu đơn giản theo quy luật kích thích phản ứng: khi mắt bắt gặp điều này, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Đó là cách một đứa trẻ định nghĩa sơ khởi về cuộc đời.
Nhưng khi bước qua tuổi lên ba cho đến giai đoạn 6 tuổi cái tuổi đến trường, nhận thức bắt đầu dịch chuyển “xuống dưới chân”. Não bộ không còn thỏa mãn với những hiện tượng bề nổi mà bắt đầu tìm kiếm những kết nối cảm xúc sâu hơn thông qua việc tiếp xúc với bạn bè.
Mỗi đứa trẻ giống như một bản thể được tạo ra từ những môi trường gia đình hoàn toàn khác biệt. Có bạn nhà cách trường 15 phút đi xe đạp, có bạn lại chỉ mất 5 phút đi bộ. Có những bạn có cha mẹ từ xứ khác đến, quê hương không đồng nhất nhưng tất cả được hợp nhất vào một môi trường học đường nơi bắt ai trông cũng giống như ai.
Thế nhưng, phải đào sâu vào những câu chuyện “dưới chân” góc khuất phía sau mỗi người trong những buổi tiệc sinh nhật, tôi mới vỡ lẽ. Khi hỏi thăm, tôi mới biết có người bạn bỗng dưng nghỉ học vì ba mẹ bận rộn không người đưa đón, phải gửi bạn về quê sống cùng ông bà. Lúc ấy, đứa trẻ trong tôi lần đầu biết đến cảm giác hụt hẫng khi một người bạn biến mất khỏi thế giới của mình. Dù ngay sau đó, những suy nghĩ ngây thơ lại bị kéo về buổi tiệc với bánh kẹo, những cốc coca cay xè ngọt lịm, hay chiếc bánh tự tay mẹ bạn làm tuy nhỏ bé nhưng khiến tôi nhớ mãi không quên. Tình bạn lúc đó dựa trên sự vui thích bản năng vì được ăn, được đồng tình chơi chung nhưng đã bắt đầu nhuốm màu sắc của sự thấu hiểu hoàn cảnh của nhau.
Lớn dần lên, những “cỗ máy người” chúng ta bắt đầu được hình thành và nhào nặn qua nhiều cung bậc cảm xúc, tình cảm phức tạp hơn. Thế giới không còn là một mặt phẳng đơn chiều mà buộc ta phải đánh giá dưới nhiều khía cạnh. Có những câu nói vô tình của đứa bạn làm ta tức giận, khiến đầu óc bực bội đến mức những con chữ chẳng thể ghi vào đầu hay trang vở. Lại có cả những ánh nhìn làm xao xuyến lòng từ những người bạn khác giới.
Đó là lúc thế giới thực tại bắt đầu ập vào chúng ta và bạn bè mình. Những mảnh ghép phức tạp bắt đầu thử thách thế giới quan bằng hàng loạt câu hỏi “Tại sao?”: Tại sao bạn lại ghét mình? Tại sao người đó lại không thích mình? Mình đã làm gì sai mà họ không thèm chơi với mình nữa? Mới hôm qua còn đi chung, hôm nay đã thành người xa lạ. Mặc nhiên, thế giới nội tâm thay đổi kéo theo những điều tưởng chừng không thể giải thích.
Từ đây, chúng ta bắt đầu nhận về vô số thông tin trái chiều. Bản năng sơ khởi từ thuở hồng hoang bản năng sinh tồn bỗng từ đâu chạy về, tự nhiên trỗi dậy như một quy luật tạo hóa mà không cần ai dạy bảo. Đó là cơ chế khi ta rơi vào tình cảnh đau đớn cả thân lẫn tâm, trí não sẽ tự động kích hoạt chế độ sinh tồn để phản kháng lại thế giới hai chiều: một chiều tích cực và một chiều tiêu cực. Nếu không được định hướng cụ thể hay giải thích thấu đáo, nhiều người bạn của chúng ta sẽ rơi vào cảm giác bị áp bức, tự co cụm vào một không gian bó hẹp và không có lối thoát về lâu dài.
Chúng ta thật may mắn khi được tồn tại trong một môi trường có nguồn kiến thức rộng mở để giải nghĩa thế giới xung quanh, không bị rơi vào biên độ bế tắc. Ngược lại, nếu một đứa trẻ lớn lên trong môi trường mà người dẫn đường không thấu hiểu cuộc sống, giải nghĩa lệch hướng, bộ não sẽ bị giam cầm trong sự bế tắc kéo dài, dẫn đến những bệnh lý về tâm thần trí não khi không biết làm cách nào để trở nên tích cực. Đây cũng là điều khiến các gia đình đau đầu khi đứng trước những ngã rẽ, không biết hướng đi nào mới thực sự đúng dẫn.
Khi bộ não đứng trước hai môi trường, nếu may mắn rơi vào môi trường tích cực, ta sẽ có điều kiện để khám phá và thực hành. Vượt qua những rào cản bế tắc bằng những lý thuyết răn dạy mang tính xây dựng, não bộ và thân tâm ta sẽ trở nên mạnh mẽ vượt bậc. Đây chính là bước ngoặt để tìm thấy một thế giới được giải nghĩa một cách logic. Nỗi sợ về một thế giới bí ẩn hoàn toàn biến mất, thay vào đó là niềm vui thích khi thấy được thế giới ngay “dưới chân mình” nơi cái cội nguồn, nguyên căn gốc rễ được bới lên và đúc kết thành kinh nghiệm sống. Nó tạo ra một cơ chế tự động trong não bộ, một hệ lập trình tư duy có chiều sâu và giải nghĩa cuộc đời có ý thức qua những trải nghiệm vật chất sinh động.
Điều mà giới khoa học gọi là “tinh hoa” chính là lúc ta tự mình hấp thụ những lý thuyết trừu tượng chưa được chứng minh, chuyển hóa chúng thành thực tiễn, có biện chứng rõ ràng và khắc sâu vào tâm thức. Đó là điều kiện tiên quyết để khám phá thế giới dưới chân mình mà không cần phải đi đâu xa.
Nền tảng để biết cách đào sâu vấn đề chính là chìa khóa giúp tư duy phát triển. Hãy nhìn vào một buổi tối, khi đứa trẻ tự chiên một quả trứng mà không cần sự trợ giúp của cha mẹ. Đứa trẻ ấy đã biết cách bóc vỏ trứng để lấy phần nhân bên trong, biết vận dụng dụng cụ để khuấy trứng, biết cho thêm chút mắm, chút đường để vị giác cảm thông và thấu hiểu hơn. Tiếp đến là đặt chảo lên bếp, giữ lửa vừa đủ, cho trứng vào rồi vặn nhỏ lửa lại. Quy trình ấy vốn là thứ lý thuyết được nhìn thấy từ người mẹ mấy năm trước, để giờ đây đứa trẻ tự mình thực hành. Mặc dù khi bóc, vỏ trứng vẫn còn sót lại vài mảnh vụn; trứng khuấy chưa tan hết nên vẫn còn loang lổ vài mọng trứng; một chút đường quá tay làm rìa trứng hơi cháy cạnh và đóng tảng… nhưng cuối cùng, đĩa trứng chiên vẫn được đặt vào bát ăn cùng cơm trắng.
Một buổi trưa hè với trứng chiên và cơm trắng đơn sơ, nhưng đó lại là một lý thuyết được chứng minh bằng thực tiễn. Có thể đứa trẻ ấy sẽ cần thêm nhiều lần thử nghiệm nữa mới hoàn thiện được chuỗi quy trình, nhưng lần đầu tiên tự tay khám phá thế giới “dưới chân” này chính là một bước ngoặt cuộc đời. Đó là nền móng vững chắc cho việc kiến tạo tư duy cao cấp sau này. Bản chất cuộc sống không chỉ nằm ở những hiện tượng lấp lánh hiện ngay trước mắt, mà nó đòi hỏi chúng ta phải cúi xuống, đào sâu vào thực tế dưới chân mình để tìm thấy cội nguồn của sự trưởng thành.
