Lịch Tây và lịch Ta có hai dịp lễ Tết với ngày nghỉ dài nhất trong các kỳ nghỉ của năm. Theo văn hóa truyền thống, vào cuối năm trước kỳ nghỉ dài người ta thường mua bán, giao dịch rất nhiều. Mọi người chuẩn bị thức ăn và quà cho gia đình; những ai đi làm xa thường muốn về quê đoàn tụ, ăn bữa cơm và quây quần bên người thân.
Theo phong tục tập quán của các dân tộc Á Đông như Trung Quốc và Việt Nam, cứ mỗi mùa xuân về, vào tháng 12 âm lịch hàng năm, các công xưởng và nhà máy ở khu công nghiệp hay thành phố lớn nơi tập trung nhiều người tấp nập hoàn tất công việc cuối năm để đón chào một năm mới cùng gia đình với mọi việc được giải quyết xong. Sau đó họ tất bật chuẩn bị đón Tết bên người thân. Các bến xe bắt đầu đông người chờ về quê ăn Tết, thường rơi vào sau ngày 23 âm lịch. Khi được lãnh lương và thưởng cuối năm, người ta dùng tiền đó để mua sắm quần áo, vật dụng trong gia đình và mua vé tàu xe về quê. Ai không về quê hoặc là người gốc thành phố thì họ mua sắm, trang hoàng nhà cửa đẹp nhất. Các vườn hoa từ các tỉnh bắt đầu đổ về thành phố, khiến nơi nơi ngập tràn hoa và trái cây. Mùa xuân là mùa trái cây và hoa quả chín rộ. Người ta chuẩn bị đón năm mới với tủ lạnh đầy ắp đồ ăn. Những loại đồ ăn để được lâu thường là đồ nguội tức là các món ngâm (ngâm mắm, ngâm muối), như thịt ngâm mắm, trái cây lên men. Người Hoa và người Việt thường có bán bánh tét, bánh chưng cho những ngày Tết.
Thị trường những ngày cuối năm làm cho chúng ta rộn ràng; tâm trí hay bị lay động vì cuối năm mọi việc phải được làm xong từ công ty, công xưởng đến nhà cửa đều phải dọn dẹp sạch sẽ. Mọi người tất bật sửa sang nhà cửa; bóng đèn hư hay những chiếc quạt dính bụi phải được lau chùi hoàn thiện trước ngày Tết. Nhiều người làm ăn có tiền trong năm thì họ trang hoàng nhà cửa bằng nhiều hoa tươi. Ở Việt Nam, hoa mai là một loại cây được dùng trang trí trong nhà những ngày lễ Tết, vì vào mùa xuân hoa nở rộ, những cành mai khoe sắc làm cho mùa xuân tràn đầy. Theo quan niệm người Việt, Tết mọi việc hanh thông sẽ báo hiệu một năm làm ăn phát đạt đây cũng là một tín ngưỡng truyền thống, có phần chịu ảnh hưởng của văn hóa người Hoa khi họ đến Việt Nam và giờ được người Việt tiếp nhận.
Chính vì thị trường những ngày cuối năm làm não chúng ta rộn ràng không khí gia đình cần phải đủ đầy, thức ăn, quần áo và các loại hình giải trí được “bật” lên nên việc dùng tiền để đổ vào thị trường rất dễ xảy ra. Nhiều người sau Tết trở lại thành phố hay vào lại công xưởng với túi tiền trống rỗng, vì tiền lương và thưởng cuối năm đã được chi cho mua sắm, cây hoa, biếu tặng và sửa sang nhà cửa. Họ trở lại công việc với hai bàn tay trắng và tiếp tục hành trình chống đói, chống nghèo bằng cách đi làm công. Họ không có cơ hội hay thời gian để suy nghĩ về đầu tư hay học thêm, vì trong tay không có tiền; họ sẽ tập trung vào miếng ăn hàng ngày. Đây là một vòng lặp khó thoát ra đối với nhiều người nghèo và tầng lớp trung lưu trong xã hội.
Tôi học cách không để cảm xúc chi phối. Khi cảm xúc chi phối, việc đầu tiên chúng ta nghĩ đến như một “vũ khí” chống đỡ thường là tiền. Ngoài tiền, chúng ta còn cần nghĩ đến giá trị tinh thần và giá trị xã hội. Nếu sản phẩm người khác sở hữu phục vụ mục tiêu của họ, còn mục tiêu của chúng ta khác, thì không nên lấy người khác làm thước đo. Mỗi người có mục tiêu riêng. Vì thế tôi không muốn lấy người khác làm mục tiêu cho mình. Việc anh, chị, bà con có sản phẩm gì trong tay phục vụ lợi ích và mục tiêu của họ; nếu nó không phù hợp với chúng ta thì thôi.
Nhiều khi tôi nghe người khác nói: “Thằng đó giàu, nó mua được nhà phố, mua được ôtô; Tết nhà nó đầy rượu.” Nhưng nếu mục tiêu của chúng ta không phải là nhà to, thì không nên đau khổ khi thấy người khác có. Đời sống của họ là đời sống của họ, không phải của chúng ta.
Từ khi sinh ra đến lớn lên, những ngày lễ Tết tôi thường thấy mọi người khoe khoang những gì mình đạt được. Khi gặp gỡ, cảm xúc bị đẩy lên cao trào, mọi người thường ganh nhau về vật chất. Người này nói “tôi có cái này, tôi có cái kia”; họ kể chuyện thành tích. Dĩ nhiên, có người làm ăn thành công trong năm nên có tiền mua sắm; ngược lại, người làm ăn không thuận lợi sẽ không có nhiều tiền sắm Tết và dễ mặc cảm khi hàng xóm, người thân đến thăm. Lúc đó, điều đầu tiên họ nghĩ đến là tài chính: “Nếu tôi có nhiều tiền, tôi sẽ không mặc cảm; tôi sẽ mua nhiều thứ để gia đình ấm no; tiền lì xì phải thật nhiều để bà con nể mặt tôi hơn.” Khi đến nhà người thân hay bạn bè, họ thường mang rượu, bánh kẹo những thứ được định giá bằng tiền. Bánh rượu càng ngon, càng mắc tiền thì càng thể hiện đẳng cấp.
Tết là dịp để nhân viên đến nhà sếp bày tỏ tấm lòng bằng những món quà theo cấp bậc: nếu nhân viên có lương thấp thì quà đơn giản, nếu lương cao thì quà biếu sếp có giá trị hơn. Đây cũng là cơ hội để mọi người bỏ qua những khúc mắc trong công việc; sau khi gặp gỡ, nói chuyện vui vẻ trong ngày Tết, khi trở lại công ty sẽ nhìn nhau nhẹ nhàng, cởi mở hơn.
Tôi có bà dì bên phía vợ. Hiện bà làm việc ở một công ty bảo hiểm. Ngày đầu được người thân quen giới thiệu vào làm, vì là người quen nên sếp có phần quý mến; vì vậy mỗi dịp Tết bà thường chuẩn bị một ít mực khô loại mực đặc biệt mà người bình dân hiếm khi dám bỏ ngân sách mua về ăn, ngay cả gia đình bà dì cũng chưa bao giờ mua về ăn. Cứ mỗi năm, bà chạy xe đến nhà sếp biếu ít mực khô, và đặc biệt là vợ sếp rất thích loại mực đó. Đây là cách thể hiện lòng thành của nhân viên với sếp; khi công ty có việc tốt, sếp thường ưu tiên để bà dì làm. Đây cũng phản ánh văn hóa tiêu dùng trong dịp Tết: những loại rượu quý hay vật phẩm đắt tiền được mua với giá cao, giúp thị trường tiêu thụ nhanh vì nhiều người muốn giữ công việc và xin được sự tín nhiệm từ sếp. Đây là một khía cạnh của thị trường ngày Tết.
Văn hóa truyền thống và suy nghĩ xã hội đôi khi làm giảm giá trị sống; giá trị vật chất bị đề cao. Thay vì tận dụng thời gian Tết để gặp gỡ và kể lại những trải nghiệm trong năm những câu chuyện vui buồn giúp tăng giá trị tinh thần nhiều người lại chú trọng so sánh vật chất.
Mọi người thường để vật chất chi phối cảm xúc; để hạ nhiệt cảm xúc, họ dùng vật chất để lấp đầy khoảng trống nội tâm. Khi đến nhà người thân hay bạn bè, nếu gặp tình huống ai đó khoe chai rượu mới hay đồ đạc, những người dễ tự ti và dễ tổn thương sẽ bị lay động. Sự thiếu thốn và tham muốn là bản chất con người nó giúp bảo vệ con người nhưng tác dụng phụ là làm thay đổi cảm xúc nhanh chóng, dẫn đến suy nghĩ tiêu cực và so sánh với người khác.
Quay lại thị trường ngày cuối năm: hàng hóa được bày biện bắt mắt; trái cây và vật phẩm phục vụ nhu cầu “đủ đầy” cho gia đình. Vì người lao động thường nhận lương thưởng cuối năm, có sẵn tiền trong túi nên rất dễ “xa đọa” trong mua sắm, sợ bỏ lỡ khi thấy hàng hóa đẹp hay giảm giá 50–60%. Cảm giác xứng đáng và khao khát sở hữu khiến chúng ta thỏa mãn sự thiếu thốn trước đây. Đây là thói quen tiêu dùng ngày Tết: gom tất cả những gì thị trường có để thể hiện sự đủ đầy. Thực chất, đó là “cái bẫy” khi giá hàng hóa giáp Tết thường tăng 20–30%, khiến chúng ta phải trả nhiều hơn. Hãy là người khôn ngoan, biết đủ trong những ngày trước lễ và tránh thói quen chi tiêu bốc đồng ngay sau khi lãnh lương.
