Từ nghi lễ cổ xưa mang tên “con dê gánh tội”, tôi lại thấy một sợi dây liên kết vô hình nhưng chặt chẽ đến những áp lực bầy đàn và sự phân hóa giàu nghèo trong tâm thức của xã hội hiện đại ngày nay.
Vào thời cổ đại, cứ mỗi năm một lần, vị thầy tế lễ thượng phẩm của người Do Thái sẽ chọn hai con dê đực làm vật tế tự trước Đền thờ ở Jerusalem. Người ta dùng hình thức bốc thăm để định đoạt số phận của chúng: một con được dâng hiến “cho Đức Giê-hô-va” nhằm chuộc tội qua việc hiến tế, con còn lại là “cho Azazel” – hay còn gọi là con dê gánh tội. Thầy tế lễ sẽ đặt hai tay lên đầu con dê thứ hai, xưng thú toàn bộ tội lỗi, sự gian ác của cả cộng đồng lên nó rồi thả vào chốn hoang mạc khô cằn để nó mang đi vĩnh viễn những ô nhơ của bầy đàn.
Điển tích cổ xưa ấy làm tôi nhớ về những năm tháng đi học của chính mình. Đó là giai đoạn trí não đang phát triển sơ khai nhưng đã phải đặt vào một hệ thống đề cao sự rập khuôn. Ở đó, người ta tôn vinh cái đúng theo quy chuẩn. Cứ hễ ai làm đúng theo ý thầy cô giáo là được mọi người tán dương, bất kể điều đó đúng hay sai về mặt bản chất. Là một đứa trẻ khác biệt với tư duy bản năng thích tìm kiếm và khám phá cái mới, tôi luôn đi theo lối riêng nằm ngoài những trật tự được thiết lập sẵn. Tôi vẫn nhớ như in một buổi học sinh học về loài cá voi năm ấy. Khi được cô giáo gọi đứng lên phát biểu, tôi đã chia sẻ một suy luận dựa trên quan sát thực tế của mình về chảo mỡ mẹ rán ở nhà; rằng khi mỡ nóng chảy ra đầy chảo, những tóp mỡ sẽ nổi lên, nên cá voi có thân hình khổng lồ nhưng vẫn nổi được trên đại dương là nhờ lớp mỡ dày trên thân của nó. Vừa dứt lời, cả lớp cười ồ lên. Họ không quan tâm điều tôi nói đúng hay sai về mặt khoa học, họ chỉ nghĩ những gì tôi phát biểu nằm ngoài trật tự thông thường. Khoảnh khắc ấy, tôi bỗng chốc biến thành “con dê tế thần” giúp cả lớp giải tỏa áp lực. Trận cười hả hê đó đã phá vỡ bầu không khí sợ hãi thường ngày trước giáo viên. Họ được dịp tung hoành mà không sợ bị phạt, bằng cách dẫm đạp lên sự khác biệt của tôi. Đó chính là biểu hiện của nỗi sợ bầy đàn: nỗi sợ trở thành kẻ lạc loài, sợ đứa nổi trội trong đám đông. Đáng buồn thay, những kẻ bị chê cười đôi khi lại là những người đang nắm giữ sự thật, chỉ vì hành động của họ không giống với số đông chưa thức tỉnh.
Ngày nay xã hội phát triển lớn mạnh hơn, thông tin giao tiếp không còn giáp mặt nữa mà được khuếch đại qua mạng Internet và truyền thông. Mỗi người trở thành một thiết bị thu và phát sóng, tùy thuộc vào vị trí chỗ đứng mà tầm ảnh hưởng sẽ khác nhau. Một tiếng nói cất lên có thể khiến cả nước nghe thấy, một chữ ký có thể thay đổi cả một thế hệ mai sau. Dưới áp lực xã hội đó, những người đứng ở vị trí cao thường dùng Internet làm cái loa phóng thanh để phát tín hiệu, áp đặt ý chí và tạo áp lực bắt người khác phải nghe theo. Hiện tượng này tồn tại ở mọi cấp độ, ngay cả trong gia đình, khi cha mẹ thiếu đi tư duy phản tỉnh thường dùng áp lực lời nói hoặc đòn roi với mục đích duy nhất là bắt con cái phải phục tùng theo hệ tư duy máy móc của mình.
Chính từ những chiếc loa phóng thanh này, một quan niệm sống thực dụng được hình thành và đẩy xã hội vào sự phân hóa giàu nghèo rõ rệt. Nhưng cái giàu, cái nghèo thực sự ở đây không nằm ở số lượng của cải, mà nằm ở lăng kính của sự thức tỉnh. Người giàu chính là người đã thức tỉnh tâm thức, ngược lại, người nghèo là người chưa thức tỉnh. Thế nhưng xã hội số đông lại đang vận hành theo một thước đo điên cuồng: họ đánh giá tiêu chuẩn một con người qua dư giả tiền bạc và tài sản vật chất. Hệ quả là, có rất nhiều người dù chưa thức tỉnh, tư duy vẫn tăm tối nhưng lại sở hữu rất nhiều tiền bạc, của cải. Họ khoác lên mình những thứ xa hoa nhằm chứng minh cho mọi người thấy mình thành công, ngộ nhận rằng khi ngồi trên một chiếc xe sang trọng thì sẽ được người khác đánh giá là cao sang, học rộng. Lòng tham của những người nghèo tâm thức này không dừng lại ở cá nhân mà còn kết hợp lại tạo thành các tập đoàn người, tìm mọi cách vơ vét vật chất về cho họ.
Thân xác lúc này trở thành một vật phẩm để họ cố gắng tạo tác, trau chuốt nhằm thỏa mãn cái Tôi. Trong Phật pháp, cái Tôi hay Bản ngã là thứ mà người ta phải ngày ngày rèn luyện để xóa bỏ, buông bỏ. Nhưng những người chưa thức tỉnh lại chọn cách phớt lờ, họ luôn coi cái Tôi của mình là cái rốn của vũ trụ, là một hố đen khổng lồ hút mọi quyền lực và vật chất để có cái thân sung sướng nhất. Vũ trụ và hành tinh này vốn được tạo thành từ những quy luật logic chặt chẽ của toán học và vật lý học. Sự kết hợp của các hố đen vật chất cá nhân đã tạo nên một cấu trúc xã hội bị phân cực sâu sắc. Số lượng người thức tỉnh thực sự thì quá ít, trong khi số lượng người chưa thức tỉnh ngày càng nhiều hơn. Đáng sợ là, những người chưa thức tỉnh nhưng nắm giữ nhiều tiền bạc lại có một sức mạnh khổng lồ để kéo của cải về phía mình, vắt kiệt tài nguyên thiên nhiên khi chất mới còn chưa kịp hình thành theo quy luật tuần hoàn của tự nhiên. Họ tích trữ đến mức sở hữu những thứ cả đời không dùng đến, luôn tự nhủ “chỉ một chút nữa thôi là đủ”, nhưng cái đủ ấy kéo dài ngày qua ngày khiến họ hết cuộc đời vẫn chưa thấy đủ, mãi mãi mắc kẹt trong áp lực do chính mình tạo ra.
Trong môi trường xã hội tập trung đó, những người nghèo thực sự – những người chưa thức tỉnh và không có của cải – ngày càng bị bóp nghẹt và lâm vào cảnh bế tắc hằng ngày dưới áp lực của thế lực tiền bạc. Thế rồi, cho đến một ngày, một hạt tử trong thế giới của những kẻ giàu vật chất nhưng nghèo tâm thức sa chân thất thế, vướng vào vòng lao lý và bị tước đoạt hết quyền lực. Ngay lập tức, chiếc loa phóng thanh truyền thông phát đi tín hiệu này. Đối với đám đông chưa thức tỉnh ở dưới, đây là một sự giải tỏa tâm lý mạnh mẽ. Họ tràn vào mạng xã hội để ném đá, sỉ nhục kẻ vừa ngã ngựa. Họ dùng mọi lời nói thông qua Internet để phát đi sự hả hê của mình khi thấy một kẻ có tiền bị tước đi vị trí cao sang. Thế nhưng, sự hả hê đó thực chất chỉ là một liều thuốc giảm đau tạm thời. Kẻ mất quyền lực kia bỗng chốc trở thành “con dê tế thần” thời đại số, gánh chịu toàn bộ sự phẫn nộ và uất ức được trút xuống từ đám đông. Khi cơn bão mạng qua đi, liều thuốc giảm đau hết tác dụng, sự thật trần trụi lộ ra: đám đông chưa thức tỉnh vẫn tiếp tục nghèo khổ và bế tắc, những kẻ vơ vét vật chất vẫn tiếp tục giàu lên, vì xã hội đã tạo hóa phân hóa theo cách vận hành của nó. Việc hạ bệ một cá nhân không làm thay đổi được hệ thống, chừng nào con người còn chưa chịu quay về giải mã chính bản ngã của mình, họ sẽ còn tiếp tục lầm lũi bước đi trong hoang mạc của sự u mê.
