Từ nghi lễ cổ xưa mang tên “con dê gánh tội”, tôi lại thấy một sợi dây liên kết vô hình nhưng chặt chẽ đến những áp lực bầy đàn và chủ nghĩa vật chất trong xã hội hiện đại ngày nay.
Vào thời cổ đại, cứ mỗi năm một lần, vị thầy tế lễ thượng phẩm của người Do Thái sẽ chọn hai con dê đực làm vật tế tự trước Đền thờ ở Jerusalem. Người ta dùng hình thức bốc thăm để định đoạt số phận của chúng: một con được dâng hiến “cho Đức Giê-hô-va” nhằm chuộc tội qua việc hiến tế, con còn lại là “cho Azazel” – hay còn gọi là con dê gánh tội. Thầy tế lễ sẽ đặt hai tay lên đầu con dê thứ hai, xưng thú toàn bộ tội lỗi, sự gian ác và sai quấy của cả cộng đồng dân tộc Israel lên nó. Sau đó, con dê mang nặng “tội lỗi tượng trưng” này được dẫn ra khỏi khu vực có người ở, thả vào chốn đồng vắng, hoang mạc khô cằn để nó mang đi vĩnh viễn những ô nhơ của cộng đồng.
Điển tích cổ xưa ấy làm tôi nhớ về những năm tháng đi học của chính mình. Đó là giai đoạn trí não đang phát triển sơ khai nhưng đã phải đặt vào một hệ thống trường học đề cao sự rập khuôn. Ở đó, người ta tôn vinh cái đúng theo quy chuẩn. Cứ hễ ai làm đúng theo ý thầy cô giáo là được mọi người tán dương, bất kể điều đó đúng hay sai về mặt bản chất. Là một đứa trẻ khác biệt với tư duy bản năng thích tìm kiếm và khám phá cái mới, tôi luôn đi theo lối riêng nằm ngoài những trật tự được thiết lập sẵn.
Tôi vẫn nhớ như in một buổi học sinh học về loài cá voi năm ấy. Khi được cô giáo gọi đứng lên phát biểu, tôi đã chia sẻ một suy luận dựa trên quan sát thực tế của mình. Ở nhà, tôi thường xem mẹ rán mỡ lợn, mỡ gà. Khi mỡ chảy ra đầy chảo, những tóp mỡ bắt đầu nổi lên. Từ đó, tôi ngây thơ phát biểu trước lớp rằng cá voi có một thân hình khổng lồ nhưng vẫn nổi được trên đại dương là nhờ lớp mỡ dày trên thân của nó. Vừa dứt lời, cả lớp cười ồ lên. Lúc đó, họ không quan tâm điều tôi nói đúng hay sai về mặt khoa học, họ chỉ nghĩ những gì tôi phát biểu nằm ngoài trật tự thông thường. Họ chế nhạo tôi bằng những ánh mắt giễu cợt. Khoảnh khắc ấy, tôi bỗng chốc biến thành “con dê tế thần” giúp cả lớp giải tỏa áp lực. Trận cười hả hê đó đã phá vỡ bầu không khí sợ hãi, khép nép thường ngày trước giáo viên. Họ được dịp tung hoành, cười nói tự do mà không sợ bị phạt, bằng cách dẫm đạp lên sự khác biệt của tôi. Đó chính là biểu hiện của nỗi sợ bầy đàn: nỗi sợ trở thành kẻ lạc loài, sợ bị nổi trội giữa đám đông. Đáng buồn thay, những kẻ bị chê cười đôi khi lại là những người đang nắm giữ sự thật, chỉ vì hành động của họ không giống với số đông.
Ngày nay, xã hội phát triển vượt bậc, con người tập trung thành những quốc gia rộng lớn và không còn giao tiếp mặt đối mặt như trước. Sự bùng nổ của truyền thông và Internet đã biến mỗi người thành một thiết bị thu – phát sóng. Tùy thuộc vào vị trí xã hội, tầm ảnh hưởng của mỗi cá nhân sẽ khác nhau. Một người đứng cách xa hàng ngàn cây số cất tiếng nói, cả nước có thể nghe thấy. Một vị thống đốc ngân hàng hay một chủ tịch ký một sắc lệnh, cuộc sống của hàng triệu người, thậm chí cả thế hệ mai sau, sẽ lập tức thay đổi. Chính trong không gian số này, Internet đã trở thành chiếc “loa phóng thanh” để những người ở vị trí cao thao túng đám đông. Họ phát ra tín hiệu, áp đặt ý chí và tạo ra những làn sóng áp lực buộc người khác phải nghe theo. Ai không tuân phục, họ sẽ tiếp tục dùng nhiều hình thức áp chế mạnh hơn để cưỡng chế.
Hiện tượng này tồn tại ở mọi cấp độ, ngay cả trong gia đình. Nhiều cha mẹ thường xuyên dùng áp lực lời nói hoặc đòn roi thật, đòn roi bằng ngôn từ với mục đích duy nhất là bắt con cái phải nghe lời. Sự áp đặt đó đôi khi đúng, đôi khi sai, nhưng ranh giới của nó rất mờ nhạt, dẫn đến cái được và cái mất cũng không có giới hạn cụ thể nào. Khi cha mẹ thiếu đi tư duy phản tỉnh, hành động của họ chỉ là sự áp chế máy móc đè nặng lên con cái họ.
Đỉnh điểm của áp lực xã hội hiện đại nằm ở thước đo thành công khi một quan niệm sống mới đầy thực dụng được hình thành. Số đông mặc định rằng giá trị của một con người được quyết định bởi sự dư giả về tiền bạc và tài sản. Vật chất không còn đơn thuần là công cụ phục vụ cuộc sống, mà biến thành thứ trang sức để người ta tôn sùng, khoác lên mình nhằm chứng minh sự thành đạt với thế giới. Lòng tham ấy không dừng lại ở mức độ cá nhân mà đã lan rộng, kết tụ thành sức mạnh tập thể. Những cá nhân có cùng mục đích đã liên kết lại, tạo thành các tập đoàn người khổng lồ cố tìm cách thao túng và mang vật chất về cho họ. Họ ngộ nhận rằng, khi được ngồi trên một chiếc xe sang trọng, xã hội sẽ tự động đánh giá họ là người cao sang, học rộng. Ngược lại, ai nắm giữ vật chất càng ít thì bị xã hội coi thường và đẩy họ vào góc tối bế tắc.
Dưới áp lực của lòng tham sở hữu, con người đang tàn phá tự nhiên một cách điên cuồng. Vũ trụ vận hành theo quy luật tuần hoàn tự nhiên, cần một hành trình thời gian lâu dài để tạo ra nguồn tài nguyên mới. Nhưng khi chất mới chưa kịp hình thành, con người đã dùng mọi công cụ, vật dụng để vơ vét, vắt kiệt và mang về làm của riêng. Người ta tích trữ nhiều đến mức sở hữu những thứ cả đời không dùng tới: những bộ ghế gỗ nặng hàng tấn chình ình trong phòng khách, mỗi căn phòng lắp một chiếc tivi, tích trữ hàng loạt nhà cửa, xe cộ. Khi đã có nhiều tiền, họ lại muốn có nhiều hơn nữa. Họ luôn tự nhủ “chỉ một chút nữa thôi là đủ”, nhưng cái “đủ” ấy cứ lùi xa ngày qua ngày, có người phải đánh đổi cả cuộc đời vẫn chưa thấy đủ. Họ có cả con cái trai gái đầy đủ theo thước đo xã hội, nhưng lòng tham vẫn không đáy. Họ muốn có nhiều vợ hơn, muốn có nhiều con cái hơn, để rồi tự tạo ra áp lực khổng lồ cho chính mình.
Lúc này, ngay cả thân xác cũng bị biến thành một loại vật phẩm để người ta ra sức đục đẽo, trau chuốt nhằm thỏa mãn cái Tôi. Trong Phật pháp, cái Tôi hay Bản ngã là thứ mà người tu tập phải ngày ngày rèn luyện để buông bỏ, xóa nhòa. Thế nhưng, những người không tu tập lại chọn cách phớt lờ chân lý đó. Họ luôn coi cái Tôi của mình là cái rốn của vũ trụ, tự biến bản thân thành một “hố đen” khổng lồ, không ngừng hút mọi quyền lực và tài sản để cơ thể được hưởng thụ sự sung sướng nhất.
Tuy nhiên, vũ trụ và hành tinh này được tạo thành bằng những quy luật logic chặt chẽ của toán học và vật lý học. Sự kết hợp của các hố đen vật chất cá nhân đã tạo nên một cấu trúc xã hội loài người bị phân cực sâu sắc. Hệ quả tất yếu là ranh giới giàu nghèo ngày càng bị nới rộng một cách rõ rệt. Người nghèo ngày càng nhiều hơn, trong khi số lượng người giàu thực sự lại ít đi. Thế nhưng, đây mới là nghịch lý đáng sợ nhất: dù chiếm số lượng rất ít, nhưng nhóm người giàu lại nắm giữ một sức mạnh thâu tóm mãnh liệt, cho phép họ kéo của cải vật chất về phía mình nhiều hơn gấp hàng ngàn, hàng vạn lần so với phần còn lại của xã hội.
Trong một xã hội phân hóa giàu nghèo sâu sắc như vậy, người nghèo ngày càng bị đẩy vào đường cùng. Hằng ngày, họ phải chịu đựng áp lực từ những chiếc loa phóng thanh truyền thông, bị bóp nghẹt bởi quyền lực và sự bành trướng của thế lực giàu có, khiến họ khó thở trong môi trường xã hội tập trung. Khi bị tước đoạt vật chất và mất đi tiếng nói, họ lâm vào cảnh bế tắc tột cùng.
Thế rồi, trật tự ấy bỗng lung lay khi một hạt tử trong thế giới thượng lưu sa chân thất thế. Một kẻ giàu có, quyền lực nào đó vướng vào vòng lao lý, lập tức bị tước đoạt toàn bộ tài sản và vị thế. Ngay lập tức, chiếc loa phóng thanh truyền thông phát đi tín hiệu này đến toàn xã hội. Đối với tầng lớp nghèo khổ, đây là một sự giải tỏa tâm lý mạnh mẽ. Họ tràn vào mạng xã hội, dùng Internet để “ném đá”, sỉ nhục kẻ vừa ngã ngựa – người giờ đây đã trở thành kẻ yếu thế. Họ hả hê phát đi những lời cay độc cho cả thiên hạ biết sự thỏa mãn khi có một người giàu bị tước đi vị trí cao sang.
Thế nhưng, sự hả hê đó thực chất chỉ là một liều thuốc giảm đau tạm thời. Kẻ giàu có mất quyền lực kia chính là “con dê tế thần” của thời đại số. Đám đông trút hết mọi phẫn nộ, uất ức và những gánh nặng đè nén hằng ngày lên đầu con dê đó để tìm kiếm một sự cân bằng giả tạo trong tâm lý. Đây chỉ là liều thuốc giảm đau cấp tốc dưới áp lực hàng ngày họ phải gồng gánh. Khi cơn bão mạng qua đi, tro tàn của sự thật lộ ra: người nghèo vẫn hoàn toàn nghèo khổ, người giàu vẫn tiếp tục giàu lên. Xã hội vẫn vận hành theo quy luật phân cực khắc nghiệt của nó. Việc hạ bệ một cá nhân giàu có không làm thay đổi được cấu trúc của cả hệ thống, và đám đông lại tiếp tục lầm lũi gánh chịu áp lực, chờ đợi con dê tế thần tiếp theo xuất hiện trong hoang mạc của sự bất công.
