Ngày hôm nay tôi lái xe đi trên đường, con đường quen thuộc vì nó đưa tôi đi và về mỗi ngày. Nhắm mắt tôi cũng có thể hình dung nó được vẽ như thế nào, từ những ngôi nhà hai bên, hàng cây hai bên đường chỗ nào có cây to, cây nhỏ, thậm chí có cả những cây được đốn để trồng cây mới. Con đường trải nhựa chỗ lồi chỗ lõm tạo nên những con sóng nhỏ khi tôi lái xe trên đường. Cái nắng làm mặt đường nhựa hắt lên mặt mỗi buổi trưa tôi chạy về sau công việc. Dưới cái nắng gắt của buổi trưa làm mặt tôi rát bởi hơi nhựa mặt đường bốc lên, tôi còn nghe được mùi nhựa đường khi trời trưa nắng gắt. Tôi thả hồn theo những vạch kẻ đường lúc trước màu trắng, sau này người ta sơn lại màu vàng. Màu vàng tôi có biết là người ta đổi vạch kẻ phân làn đường từ màu trắng thành màu vàng là vì trong thành phố tất cả vạch kẻ phân làn đều chuyển sang vàng. Mỗi khi ai vào khu vực thành phố, cứ biết vạch kẻ vàng thì hạ tốc độ xuống tầm 30km/h (giờ).
Cái thân thuộc ấy nó làm cho mỗi khi tôi lái xe, mắt tôi không còn tập trung vào một điểm duy nhất hay tập trung lái xe. Có đôi lúc tôi dùng mắt nhìn nhưng không tập trung vào một vật thể nào, mà nhìn theo cái kiểu mở mắt để mọi vật hút vào mắt, trong khi đó não không cần phải xử lý hình ảnh. Nhưng tôi biết được là mình vẫn đang quan sát đường, dĩ nhiên không thể nhắm tịt mắt lại, vì chạy xe với tốc độ 30km/h mình chỉ cần nhắm một giây là có thể gây tai nạn bất cứ lúc nào. Nhưng cách mở mắt nhìn mà suy nghĩ không còn ở trán trước trái, mà lúc này trạng thái chuyển sang phía sau mắt, phía ở giữa phần sau 1/3 của đầu. Trạng thái thay đổi không cho não trước trán suy nghĩ và chuyển về phía sau mắt làm việc.
Tình trạng này ngày trước tôi hay làm và không biết vì sao mình lại làm điều này. Vì khi dùng mắt nhìn nhưng không phân tích lý do tại sao, vì sao, nguyên nhân gì, tạo ra kết quả gì… mọi điều cứ để tự động đến và tự động đi vì mình không biết nó là cái gì và cũng không có bất cứ tài liệu nào đọc nói về điều này. Trong cuộc sống hàng ngày nó xảy ra nhiều hiện tượng như vậy nhưng mình không để ý, nhiều lần mình bỏ qua.
Sau khi quan sát tìm hiểu nguyên nhân vì sao, tại sao cơ thể mình lại làm điều này, chạy xe ngoài đường mắt mở thao láo nhưng não trước trán không suy nghĩ, mọi suy nghĩ lúc đó dừng hoàn toàn, chuyển sang chế độ lái xe tự động. Nghĩa là chế độ trong não bộ chuyển từ trạng thái làm việc sang trạng thái tự động: xe vẫn chạy, mắt vẫn mở, tay ga vẫn rồ, phanh vẫn hãm lại khi có chướng ngại vật gần phía trước nhưng hoàn toàn tự động. Khi xe rà đến đèn đỏ, lúc này chuyển trạng thái từ tự động sang làm việc, não bộ lúc này bắt đầu làm việc. Mắt đảo tới lui nhìn biển số, nhìn cái áo anh này mặc, cái nón anh kia đội, và não bắt đầu phân tích tại sao cái nón anh đội nó giống cái nón trước kia của mình, rồi cái áo anh mặc phía trước màu đã ngả sang ố vàng, có vài vết lốm đốm nhỏ, anh đi chiếc xe cũng lạch cạch, đặc biệt đôi dép cũng xoạch xoạt. Lúc này mắt bắt đầu nhìn tập trung từng vật thể để não phân tích màu, phân tích mọi cái gì hút vào mắt. Trạng thái chuyển từ thả trôi sang bắt nắm rất nhanh. Đèn đỏ chuyển sang xanh, rồ ga thật mạnh, bo cua qua ngã tư một cái vèo, lách xe anh phía trước bên phải một cái thật gọn gàng đã lướt qua mặt rồi. Trạng thái não lúc này chuyển sang làm việc, tắt chế độ tự động, mắt bắt đầu nhìn dòng người chạy phía trước. Đèn xi nhan, thắng phía trước đưa hình ảnh vào mắt, não trước bắt đầu phân tích và đạp thắng liền. Lúc này não vô cùng tỉnh táo để phản ứng nhanh.
Hiện tượng này lặp đi lặp lại vài lần khi tôi đi trên những con đường quen thuộc. Cái hình ảnh thu vào tầm mắt như cảm giác mình đang ngồi trước tivi để xem một cảnh quay con đường xuyên qua chợ. Khi xe đi vào con đường mà dọc đường người ta buôn bán dọc hai bên đường, có xe chạy, có người chở hàng, hình ảnh trong tivi như thế nào ngoài đời y như vậy. Mắt không nhìn lên trên, không nhìn bên trái hay bên phải, mắt lúc này chỉ nhìn thẳng nhưng hình ảnh từ phía bên trái, bên phải, phía dưới mặt đường và cả trên bầu trời đều thu vào mắt hết, đây là màn hình tivi khổng lồ trước mắt. Như mô tả, đây là hiện tượng mất kết nối tạm thời giữa mắt và nhận thức. Mắt vẫn mở, võng mạc vẫn nhận tín hiệu hình ảnh, nhưng não bộ không xử lý sâu các thông tin đó mà chuyển sang trạng thái “thả trôi – tự động”. Tầm nhìn ngoại vi chiếm ưu thế, nghĩa là mắt mình không tập trung vào một điểm cố định (tầm nhìn tập trung vào vật thể mắt muốn nhìn) mà chuyển sang chế độ nhìn bao quát toàn cảnh. Chế độ này giúp mình nhận biết có vật chuyển động xung quanh nhưng không xử lý chi tiết (ví dụ: biết có xe bên cạnh nhưng không rõ xe màu gì, biển số nào). Hệ thống lái tự động của não bộ khi mình đã chạy xe quen đường hoặc kỹ năng lái xe đã trở thành phản xạ tự nhiên, các vùng não chịu trách nhiệm về ghi nhớ từ trước về vận động sẽ tự động điều khiển tay ga, tay lái và phanh. Lúc này, vỏ não tư duy được “nghỉ ngơi” và rút lui về phía sau để não tập trung vào trạng thái vô thức.
Sự chủ động này là một phát hiện rất thú vị. Mình đang nói về một kỹ năng cao cấp của tâm trí. Chủ động đưa não bộ vào trạng thái thả trôi – trạng thái mạng lưới chế độ mặc định – vì não có cơ chế ghi nhớ tự nhiên những ký ức lặp đi lặp lại. Trong khoa học máy tính người ta cũng tạo ra một vùng bộ nhớ lưu trữ tạm, khi nào cần lấy ra, máy tính sẽ lục vùng nhớ chính xác ra để dùng.
Trong khoa học sáng tạo, đây chính là “mảnh đất vàng” để ươm mầm cho những ý tưởng đột phá. Khi mình không ép mắt và tâm trí phải tập trung vào một điểm, rào cản của logic và sự phán xét sẽ biến mất. Phán xét là thấy cái gì mình cũng phân tích và quy chụp kết quả là như vậy, nghĩa là mình cố tình nhìn vào hiện tượng để kết luận. Ví dụ: khi mình nhìn một người đàn ông đi xe cà tàng, mặc cái áo loang lổ, mình kết luận anh này cẩu thả, nghèo, xấu… Nhưng mình không có nghiên cứu mà đã kết luận rồi, quả quyết cái nhìn của mình là đúng. Thêm một ví dụ nữa: Chúng ta nhìn mặt trời qua một tấm phim chụp X-quang, khi nhìn xuyên qua chúng ta thấy mặt trời tầm khoảng bằng cái nồi. Chúng ta phán xét cái mặt trời chỉ bằng cái nồi, trong khi đó mình chưa có nghiên cứu kỹ về mặt trời lại nói vậy thì đây gọi là phán xét. Trong cuộc sống hàng ngày cũng vậy, khi mình nhìn thấy một người bạn hay người thân hành động để đồ dùng học tập hay để giấy tờ xung quanh bàn làm việc, và sau đó mình phán xét, đánh giá, quả quyết cho rằng họ là những người lười nhác, lười biếng. Đây là do não trước phân tích khi mắt mình nhìn vào vật thể để quả quyết, phán xét hình ảnh. Nó cũng không đúng cũng không sai trong cách mình cho ra kết quả, nhưng nó sẽ ảnh hưởng rất lớn đến nhận thức của mình dẫn đến mình bị lạc hướng. Có thể mình sẽ nghĩ trong đầu mình người đó tốt hoặc người đó xấu. Về bản chất tự nhiên, vũ trụ này không có cái gì xấu, cái gì tốt, mà chỉ có não mình tự cho rằng đó là đúng và kia là sai.
Phân tích này giúp mình nhìn rõ về một lý thuyết về cái nhìn nhưng không đánh giá, để vỏ não trán trước tạm thời không làm việc, cho nó tạm thời nghỉ ngơi. Mỗi lần đánh giá, não phải làm việc logic và đây được gọi là bản ngã, cái tôi. Cái không suy nghĩ còn được gọi là vô ngã – lúc cái tôi không còn kiểm soát. Trạng thái này áp dụng trong đời sống hàng ngày nó là vũ khí giúp chúng ta quan sát những hình ảnh người thân, bạn bè, thế giới chuyển động xung quanh chúng ta mà không có sự phán xét, không tạo ra quyết định đúng hay không đúng. Hãy để nó trôi qua như cách nó diễn ra. Chúng ta không thể dùng ca múc từng ca nước dưới dòng suối chảy để phân tích xem có cái gì trong đó để làm chúng ta mệt thêm, trong khi đó mình còn nhiều việc phải làm như nhổ cỏ bắt sâu. Dòng chảy tự nhiên vốn dĩ nó cứ trôi hết đợt này tới đợt khác, chúng ta không thể ngồi đó để phân tích từng vấn đề của từng người, từng đối tượng khi mắt thấy tai nghe. Nó làm chúng ta mất nhiều thời gian, cuối cùng công việc lại không xong.
Trạng thái vô ngã là dùng mắt quan sát nhưng không suy nghĩ, đây là trạng thái giúp não thư giãn và chỉ tập trung vào công việc của mình hay hướng đi mình đang đi. Và khi não chúng ta không bị quá tải bởi cái tôi ngoài kia thì lúc đó tâm trí mình sẽ an yên, mọi quyết định sẽ sáng suốt. Một người bị stress tức là họ luôn luôn để não phân tích làm việc khi mắt họ nhìn thấy, trong khi đó việc của người khác đâu liên quan gì đến mình. Chạy xe ngoài đường, anh kia mặc áo màu gì hay đi xe gì thì đó là của anh chứ đâu phải của mình. Chúng ta có thói quen mang chuyện của anh đi xe ngoài đường về nói chuyện với chính mình, thậm chí nói với bạn bè, người nhà rồi mọi người cùng phân tích rồi đánh giá người ta. Trong khi đó, anh chạy xe ngoài đường kia anh cũng không biết mình đang bị đánh giá, mà trong nhà mình có những người não bộ họ mạnh đến mức họ cãi lại, rồi một câu chuyện ngoài đường mang vào nhà, vào bàn làm việc để có một cuộc sống bất an khi có những người không cùng ý kiến giận nhau. Vậy hãy để mắt vào trạng thái bắt lấy vật thể nhưng não bộ không suy nghĩ logic, mình sẽ bỏ bớt nhiều thứ râu ria vô bổ – rác ngoài não mình, để não không quá tải.
Để giải thích câu hỏi: “Giờ tôi là con người, không lẽ tôi thấy vật mà không can thiệp, không tức?”. Câu trả lời là hãy xem vấn đề này, hình ảnh này, âm thanh này có đúng với hướng đi mình đang đi không? Hướng đi mình đang đi nghĩa là hiện tại năng lượng mình đang tập trung vào công việc, tập trung vào con cái, gia đình, hay mình đang học về lịch sử, vật lý. Cái chuyện người bạn kể cho mình nghe có thật sự giúp cho cái mình đang làm không? Nếu không, thì mình chỉ để mắt ghi nhận hình ảnh nhưng não hãy thả trôi tự động, không cần phân tích logic tại sao khi mình nhận được thông tin đó. Chỉ cần thực hành nhiều lần, mỗi lần thực hành chỉ cần chưa tới 1 phút mình lờ đi cái thông tin mà mắt mình hay tất cả các giác quan nhận biết không liên quan đến hướng đi, thì chỉ chưa tới 1 phút là nó tự biến mất. Thậm chí não không ghi nhận trong lịch sử bên trong phần não bộ, nó giúp mình không có những “rác” trong ký ức.
Cái nhìn vô định còn giúp ích nhiều tác dụng như trong sáng tạo, trong viết sách, hội họa… tất cả cái gì liên quan tới sáng tạo. Vì thói quen này giúp chúng ta bỏ đi cái tôi bản ngã và chuyển sang vô ngã – là không phân tích logic quá nhiều dẫn đến mình bị quá tải, không biết đi hướng nào đúng hướng nào sai, gọi là loạn thần. Trong các bệnh lý cũng có bệnh loạn thần vì nhiều người họ quá tập trung suy nghĩ khi họ gặp hình ảnh, hễ gặp hình ảnh là họ phân tích để họ cho ra kết quả. Nếu hàng ngày hàng giờ chúng ta để não làm việc liên tục như vậy thì làm sao chúng ta còn năng lượng để sáng tạo. Và trong sáng tạo không có đúng không có sai, chúng ta thấy gì thì viết đó, chúng ta thấy hình ảnh gì chúng ta thể hiện nó sang trạng thái vật lý để cho người khác cũng nhìn như chúng ta. Vì khi rơi vào trạng thái không có hướng đi, chúng ta không thể đặt bút xuống viết được vì não phân tích viết như thế nào là đúng, viết như thế nào để người khác không đánh giá, viết như thế nào để hay nhất. Lúc này chúng ta chỉ tập trung nghĩ chứ không hành động. Trong triết học, lời khuyên là chúng ta hãy hành động, thực hành thì kết quả sẽ là những bước sửa sai, còn chúng ta không làm sai thì làm sao để sửa. Trong đời sống hàng ngày người ta nói bắt đầu từ con số 0 rất khó, còn bắt đầu từ con số 1 lại rất dễ.
Quay lại vấn đề sáng tạo về cái nhìn vô định tạo nên chiều sâu như trong nhiếp ảnh. Khi chụp ảnh, nếu quá tập trung vào kỹ thuật hay bố cục hoàn hảo, bức ảnh dễ bị khô cứng. Khi mình thả trôi tâm trí như cách mình nhìn đường, trong nhiếp ảnh lúc đó là bắt trọn cái “thần” thay vì cái “hình”. Mình không nhìn bông hoa, mình nhìn vào cả một không gian ngập tràn ánh nắng và gió. Mình sẽ chụp được cảm giác của khoảnh khắc đó chứ không chỉ là vật thể cái hoa. Cái hoa nó đẹp, nhưng nếu tắt hết nắng chuyển sang ban đêm, không có hạt sương, không có ánh sáng làm sao nó đẹp được. Cái hoa đẹp là nhờ nhiều thứ như ánh sáng, hạt sương đêm và không khí xung quanh đó. Nếu mình mang cái hoa đó tới nơi khác, nó đâu còn đẹp như lúc hội tụ đủ vật chất xung quanh.
Hay như chúng ta chụp đường phố, việc thả lỏng tầm nhìn giúp mình nhạy bén hơn với các chuyển động xung quanh – tầm nhìn ngoại vi. Mình sẽ phát hiện khoảnh khắc đắt giá: những cái liếc mắt, một cái bóng đổ xuống đường mà người nhìn chăm chăm không bao giờ thấy. Cách vận dụng: trước khi bấm máy, hãy đứng yên, mở rộng tầm mắt, thả lỏng cơ mặt, để mọi hình ảnh tràn vào mắt một cách tự nhiên. Khi một “rung cảm” xuất hiện trong vùng không gian đó, hãy nâng máy lên và bấm theo bản năng.
Ứng dụng trong viết sách khơi nguồn trạng thái dòng chảy: Trong viết lách, phần lớn chúng ta bị kẹt vì “Người biên tập” trong đầu quá khắt khe, luôn chê bai những gì vừa viết ra. Thả trôi não bộ giúp bạn vượt qua bức tường này. Viết tự động: đặt bút xuống hoặc đặt tay lên bàn phím, đưa tâm trí về phía sau đầu như lúc mình lái xe tự động và để các từ ngữ tự tuôn chảy mà không phán xét đúng sai, hay dở. Tìm kiếm chất liệu “có hồn”: những tác phẩm có hồn thường đến từ việc nhà văn kết nối được các khái niệm dường như không liên quan với nhau. Khi não thả trôi, các vùng ký ức, cảm xúc sâu kín sẽ tự do kết nối, tạo nên những câu văn, hình ảnh ẩn dụ đầy ám ảnh và chân thực mà tư duy logic không thể “rặn” ra được trong trạng thái tỉnh táo bình thường. “Cái tôi” là mạng lưới kiểm soát của não bộ đóng vai trò như một người gác cổng nghiêm ngặt. Nó liên tục phán xét: “Câu này viết có hay không?”, “Ý tưởng này có ngớ ngẩn không?”, “Người ta có suy nghĩ gì khi mình viết câu này không?”. Khi chủ động buông bỏ người gác cổng này, hạ rào cản phòng vệ, não bộ nhận diện môi trường xung quanh “an toàn 100%” giống như con thú trong hang của nó. Khi không còn mối đe dọa, không còn áp lực phải chứng tỏ hay phòng thủ, năng lượng sinh học được dồn toàn bộ cho việc kết nối sâu. Phần tự động tuôn chảy đây chính là lúc tiềm thức – kho lưu trữ khổng lồ của mọi ký ức, cảm xúc, và trải nghiệm từ thuở chí kim của bạn được mở cửa. Câu chữ tự động tuôn ra mà không cần qua bộ lọc gượng ép của lý trí. Cái tôi biến mất, tạo nên sự giải phóng của tiềm thức.
Trạng thái mình đang tự kích hoạt được các bậc thầy nghệ thuật và triết học gọi bằng nhiều cái tên. Trong tâm lý học, đây là đỉnh cao của trạng thái dòng chảy (flow), nơi ranh giới giữa “người sáng tạo” và “tác phẩm” bị xóa nhòa. Bạn không còn là người nghĩ ra câu chữ nữa, mà bạn chỉ là cái ống dẫn để câu chữ tự chảy qua. Trong nghệ thuật phương Đông, đây chính là tinh thần “Vô ngã” hay “Vô tâm” của Thiền định. Khi người họa sĩ vẽ với trạng thái này, ngọn bút tự đi, bức tranh tự hình thành. Nó mang một cái “hồn” nguyên sơ, thuần khiết và không có sự can thiệp của kỹ xảo. Trạng thái “vô ngã” trong nghệ thuật và thiền định.
Trong chu trình sáng tạo, nguyên lý cốt lõi hay quy luật “ấp ủ”, giai đoạn thả trôi này gọi là Ấp ủ. Sau khi mình đã nạp đầy thông tin (đọc sách, quan sát, học hỏi, trải nghiệm đời), mình tạm thời “quên nó đi” và để não tự xử lý ở tầng vô thức. Những ý tưởng thiên tài thường xuyên xuất hiện lúc họ đang tắm, đang đi bộ, hoặc chính là lúc mình đang lái xe thả trôi như vậy.
Phương pháp tạo nên trạng thái này khi làm việc, làm sao để gọi trạng thái này thức dậy như lúc lái xe? Lái xe tạo ra môi trường thả trôi tự nhiên nhờ chuyển động lặp đi lặp lại. Khi ngồi trước trang giấy hoặc cầm máy ảnh hay lúc mình đang làm việc, mình có thể tái tạo “vùng an toàn” đó bằng phương pháp: Tạo “hang trú ẩn” cho tâm trí. Chọn một góc phòng tối nhẹ, yên tĩnh, nơi mình biết chắc chắn sẽ không có tiếng chuông điện thoại, không ai bước vào làm phiền trong vòng 1 đến 2 tiếng. Sự cô lập này đánh lừa bản năng động vật của mình rằng: “Nơi này an toàn, có thể hạ vũ khí xuống”. Dùng một chiếc ghế ngồi thả lỏng, dùng hơi thở và ánh mắt mở rộng: thay vì nhìn chằm chằm một vật thể thì hãy để mắt mình mở rộng nhìn bao quát căn phòng (như cách nhìn đường phía sau đầu), thả lỏng bụng. Khi cơ thể thả lỏng, não sẽ nhận tín hiệu để tắt “cái tôi” đi. Hãy tập làm một tiếng đến hai tiếng hoặc năm phút cũng không sao, nghĩa là mình hãy thả lỏng không cho não làm việc. Lúc mình làm việc cũng vậy, mình hãy cứ làm đi, không cần thiết biết đúng sai, hãy làm từ đầu đến cuối sau đó trên con đường mình đang làm muốn chỉnh sửa gì thì chỉnh sửa lại sau. Nói ở đây mọi người sẽ đặt câu hỏi: “Ủa lúc làm việc mình phải làm cho đúng chứ, lỡ làm sai là sai hết thì sao?”. Và đây là trạng thái bạn đang làm việc với logic, nó không phải là sáng tạo. Sáng tạo là mình cứ làm rồi sai thì sửa lại. Còn khi mình đang tính toán con số, tính toán số liệu, lúc đó mình đang dùng não trước để phân tích chứ không thể tắt hoàn toàn nó được. Còn khi mình không dùng não trước để phân tích logic thì lúc đó là mình đang dùng phương pháp thả trôi. Hai điều này rất dễ nhầm lẫn với nhau. Trong phương pháp sáng tạo, cái hồn là lúc mình thả trôi đặt những nét vẽ hay viết tự động, nhưng sau đó dùng chính bộ não logic ở phía trước để chỉnh sửa, cắt gọt lại cho đẹp, chỉnh cho bức tranh có độ sáng tối nhìn rõ, hay chỉnh cho đoạn văn dễ đọc, chỉnh chính tả, chỉnh dấu chấm dấu phẩy… lúc này mình dùng bộ não logic để làm. Khi não bộ đạt đến bình an tuyệt đối như một con thú trong vùng an toàn 100%, bạn đã chạm được vào nguồn năng lượng sáng tạo nguyên bản nhất của con người.
Dưới góc nhìn khoa học và nghệ thuật về trạng thái tuyệt vời mà mình đang trải nghiệm, trải nghiệm được sự bình an và biến mất của cái tôi là một năng lực tinh thần rất đặc biệt, không phải ai cũng tự cảm nhận và điều khiển được. Mình đang sở hữu phương pháp này là một “chiếc chìa khóa vàng” để mở cánh cửa nghệ thuật vị nhân sinh. Khi mình ở trong trạng thái bình an và câu chữ tuôn ra, những chủ đề hoặc hình ảnh nào thường xuất hiện trong đầu mình nhiều nhất, mình hãy đưa nó vào cái mình đang làm – tôi gọi chung là tác phẩm và đây là cái hồn. Về kỹ thuật người ta bắt chước được, làm giống được, nhưng cái hồn thì tuyệt nhiên không bao giờ bắt chước hay sao chép được. Chính vì đây là giá trị từ xa xưa cho đến bây giờ không bao giờ thay đổi.
Thêm một ví dụ để chúng ta thấy về cái hồn: Bức ảnh người phụ nữ bán chè lề đường. Nhịp điệu của vô thức. Đây là một ví dụ điển hình trong nhiếp ảnh đường phố. Người phụ nữ ấy đã lặp lại động tác múc đồ ăn hàng nghìn lần, hàng vạn lần qua năm tháng. Động tác đó đã thấm vào máu thịt, trở thành phản xạ tự động hoàn toàn. Sự biến mất của cái tôi: khi múc chè, cô ấy không nghĩ về việc “mình múc có đẹp không”. Tâm trí cô ấy có thể đang thả trôi về một ngôi nhà quê, đứa con, hoặc đơn giản là trống rỗng, bình an như con thú trong hang an toàn mà chúng ta nói lúc nãy. Đôi bàn tay cô ấy đưa nhịp nhàng như một vũ công thoăn thoắt nhưng tĩnh lặng. Cái hồn ở đây là gì? Đó là sự chân thực. Bức ảnh lột tả được hơi thở của cuộc sống, một lát cắt ngưng đọng của thời gian mà ở đó không có sự giả tạo, không có sự phô trương – “diễn” ở đây. Tại sao bức ảnh này lại chạm đến người xem? Khi nhìn một bức ảnh mà chủ thể đang “gồng mình”, đang có “cái tôi” quá lớn (muốn mình trông thật đẹp, thật chuyên nghiệp), người xem sẽ lập tức ngửi thấy mùi của sự “sắp đặt” và tâm trí họ sẽ dựng lên một rào cản phòng vệ. Ngược lại, khi cái nhìn vào bức ảnh người phụ nữ bán chè ở trạng thái “vô ngã”, sự bình an của chủ thể sẽ gợn sóng sang tâm trí người xem. Nó đánh thức phần “không có cái tôi” bên trong người xem, khiến họ tự nhiên thấy thư thái, rung động và đồng điệu.
Người chụp ảnh trong trường hợp này giống như một “thợ săn vô hình”. Mình không nhảy vào làm phiền không gian an toàn của họ. Bạn đang đứng từ xa, dùng ánh mắt thả trôi bao quát của mình để cảm nhận cái nhịp điệu không cái tôi của họ. Và khi hai tần số “vô ngã” của bạn và của chủ thể chạm nhau, bạn bấm máy. Bức ảnh đó chắc chắn sẽ có hồn. Phần lớn bạn chụp phong cảnh, chụp động vật cái hồn nó sẽ dễ hơn bạn chụp người là vì vậy.
Cội nguồn của tiến hóa và bản chất cốt lõi của thẩm mỹ học được mình phân tích và giải mã từ những hiện tượng quan sát tự nhiên, dựa trên sự tiến hóa của con người và thói quen hàng ngàn năm đã làm cho não chúng ta nhìn hình ảnh một cách tự nhiên nhất. Nó ghi nhận những gì tự nhiên vốn có, sự đồng điệu giữa cấu trúc của tự nhiên và cấu trúc sơ khởi của bộ não chúng ta.
Để giải nghĩa cho câu hỏi: “Tại sao người ta vẫn muốn nhìn những hình ảnh cắt ghép chỉnh sửa dùng kỹ xảo?”. Để trả lời câu hỏi này theo một cách tự nhiên nhất là vì con người từ xưa tới nay đã có cơ chế bắt chước nhau. Khi xã hội chỉ cần thấy một hình tượng nổi lên là họ bắt đầu làm theo và đây cũng là chuyện bình thường. Vì khi một nhóm người bắt chước nhau thì ngày mai hoặc vài ngày sau họ sẽ đi bắt chước cái khác, rồi cái đã bắt chước được họ sẽ quên đi nhanh chóng, và đây là điều hết sức tự nhiên. Chính vì vậy tại sao những điều bắt chước rất nhanh phát triển nhưng cũng nhanh lụi tàn. Những bức ảnh hay những bộ quần áo thời thượng chúng ta thường thấy trào lưu mới nổi rồi nhanh chóng bị dập tắt khi có một trào lưu mới ra đời cứ tiếp diễn liên tục, nên người ta hay dùng từ “thời trang” để đặt tên cho hiện tượng này.
Cuối cùng, chúng ta đúc kết lại những hình ảnh, những hiện tượng nó được đưa vào mắt khi nào chúng ta dùng bộ não logic, khi nào chúng ta dùng bộ não không logic để xử lý vấn đề. Những phân tích cho thấy chúng ta cân bằng hai trục này trong đời sống hằng ngày rất quan trọng vì nó quyết định hướng đi của chúng ta. Vì nhiều người sai lầm không có ai nhắc họ cho đến cuối cuộc đời họ cũng không nhận ra mình luôn luôn dùng bộ não logic và họ luôn nghĩ mình thông minh, mình hơn người khác và họ bị vướng vào lối mòn này. Mình bây giờ hãy tỉnh táo nhận định khi nào, lúc nào mình dùng não trước, lúc nào cho nó nghỉ ngơi để mình có hướng đi đúng trong cuộc đời sáng tạo của mình.
