Nói đến thị trường chợ đen, chúng ta có thể nhắc đến các phe vé tàu, tiền đô la chợ đen, và thị trường hàng hóa chợ đen. “Chợ đen” nghĩa là hoạt động không tuân theo luật pháp địa phương do nhà nước ban hành, mà do người dân tự lập ra các quy định riêng. Những quy định này thường chỉ thay đổi khi có biến động, khiến thị trường bắt đầu tăng giá hoặc giảm giá sản phẩm.
Nhiều khi, vật tư mua vào không rẻ để sản xuất, do đó giá bắt đầu tăng khi thị trường khan hiếm hàng hóa. Ngược lại, những mặt hàng bán không chạy sẽ bắt đầu giảm giá. Đối với các mặt hàng để quá thời gian, chúng có thể bị mục nát hoặc hư hỏng, dẫn đến việc thị trường điều chỉnh lại giá trị sản phẩm.
Hàng hóa chợ đen thường được sản xuất bởi những người có kinh nghiệm trong ngành, được đào tạo từ các trường lớp hoặc là công nhân làm việc tại các nhà máy. Họ vào làm việc qua quy trình tuyển dụng từ các công ty, tập đoàn lớn có vốn đầu tư nước ngoài. Trước khi làm việc, họ được đào tạo tay nghề bởi các chuyên gia.
Kể từ khi khu công nghiệp tại Bình Dương hình thành, nhiều nhà máy sản xuất balô, túi xách đã ra đời. Hàn Quốc và Trung Quốc đã mở xưởng gia công cho các thương hiệu nổi tiếng. Các thương hiệu này đặt hàng từ các hãng xưởng gia công, có thể là ở công đoạn sản xuất hoặc gia công thành phẩm balô, túi xách. Các chủ xưởng thuê chuyên gia nước ngoài và công nhân Việt Nam vào làm. Người công nhân được đào tạo để sản xuất balô, túi xách, giày dép, nón và những sản phẩm may mặc khác. Dĩ nhiên, khu công nghiệp còn sản xuất rất nhiều mặt hàng khác như bàn ghế, linh kiện máy móc, v.v.
Vợ chồng anh Tuấn là công nhân trong nhà máy. Trước khi cưới nhau, anh Tuấn tốt nghiệp trường dạy nghề và được tuyển vào làm thợ sửa chữa máy may, còn chị Hoa làm thợ may. Sau một thời gian làm việc lâu dài, họ lập gia đình. Vì có con nhỏ, chị Hoa phải ở nhà, còn anh Tuấn vẫn làm việc tại công ty.
Tại nhà, anh Tuấn có sẵn một chiếc máy may và nhận hàng từ công ty về cho chị may công đoạn. Dần dần, chị nhận thấy làm ở nhà cũng khá thoải mái và thuận tiện hơn, đặc biệt là khi đưa rước con đi học. Có những lúc, anh Tuấn phải tăng ca, làm tới 12 tiếng một ngày. Giờ đây, chị ở nhà nhận hàng từ công ty làm cũng thoải mái mà không bị gò bó như ở công ty.
Vào những thời điểm công xưởng lớn nhận nhiều đơn đặt hàng, lượng công nhân trong xưởng không đủ để đáp ứng. Họ cần tìm những người như chị Hoa để may gia công ở nhà. Nhận thấy cơ hội này, chị Hoa đã đón em gái mới học xong cấp 3 về phụ giúp, cùng với một số bà cô từ quê lên hỗ trợ.
Bây giờ, anh Tuấn vừa sửa máy cho công ty vừa phụ vợ chở đồ và đi mua thêm máy móc để thực hiện những công đoạn khác ngoài chiếc máy may, như máy đánh bọ và máy dập nút. Nhờ đó, nhà anh trở thành xưởng sản xuất. Chị Hoa có kinh nghiệm làm từ lâu, nhưng do một số công đoạn khó hoặc công nghệ mới, chị được các chị em trong nhà máy và người đưa hàng gia công chỉ bảo thêm.
Sau vài năm nhận gia công, giờ chị đã có thể may nguyên một chiếc balo và được coi như chuyên gia. Thường thì các công xưởng khi đưa hàng cho chị Hoa hay gửi thêm vật tư. Tuy nhiên, khi may thành phẩm, họ chỉ cần lấy đủ số lượng, còn vật tư thừa không yêu cầu trả lại. Trong ngành may mặc, tỷ lệ cắt thêm vài phần trăm là cần thiết để tránh may hỏng và có cái để thay thế. Phần dư đó chị Hoa không trả lại; em nào thích thì lấy về sử dụng, thậm chí có nhiều em bán lại cho bạn bè.
Dần dần, dân buôn mới bắt đầu mua những chiếc balo dư thừa để mang đi bán. Thị trường bắt đầu sôi động vì những sản phẩm này so sánh với hàng bán trong cửa hàng mà giá rẻ hơn đến một phần ba. Nhiều người lân la đến hỏi chị Hoa có thể may vài chục cái để mang ra chợ bán.
Từ đây, hàng hóa chợ đen bắt đầu ra đời, giới dân buôn đi săn lùng hàng để bán, họ bán cho các nước ngoài Việt Nam vì dân buôn nước ngoài mua về trộn với hàng thật để tiêu thụ. Đây là thị trường chợ đen cho balô, túi xách và quần áo đi vào thị trường, khiến nhiều người ở Việt Nam mở cửa hàng buôn bán và ghi luôn trên biển hiệu: “Hàng VNXK,” tức là hàng Việt Nam xuất khẩu. Những sản phẩm này được sản xuất tại các công xưởng lớn và mang đi xuất khẩu, chất lượng cao hơn so với hàng sản xuất bán trong nước, Nhưng hàng trong cửa hàng VNXK không phải hàng thật từ các công xưởng chính mà từ các công xưởng gia công lại.
Từ đây, làng nghề may hàng VNXK chợ đen được hình thành. Các nhà sản xuất nhỏ như chị Hoa, trong những lúc công xưởng không có hàng gia công, Chị tự mua vật tư về, lên rập và mẫu may giống như hàng trong công xưởng để mang ra chợ đen bán. Dân buôn chợ đen cũng bắt đầu thực hiện công việc của họ, kết nối giữa người mua và những công xưởng nhỏ như chị Hoa và anh Tuấn, giúp hàng hóa có mặt trên khắp thị trường trong và ngoài nước.
